pride month

Ένα κείμενο του Κοινωνιολόγου Μενέλαου Λαμπή

Ο μήνας ΛΟΑΤΙ υπερηφάνειας ξεκίνησε στις ΗΠΑ ως μήνας μνήμης μετά τις ταραχές που ξέσπασαν τον Ιούνιο του 1969 έξω από το θρυλικό μπαρ Stonewall μεταξύ μελών της ΛΟΑΤΙ κοινότητας και των αστυνομικών δυνάμεων του Μανχάταν. Οι ταραχές στο Stonewall ξεκίνησαν τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Ιουνίου 1969, όταν η αστυνομία της Νέας Υόρκης εισέβαλε στο Stonewall Inn, ένα γκέι κλαμπ που βρίσκεται στο Greenwich Village της Νέας Υόρκης. Η επιδρομή προκάλεσε ταραχές μεταξύ των αστυνομικών και των κατοίκων της γειτονιάς, καθώς η αστυνομία παρέσυρε μετά βίας τους υπαλλήλους και τους θαμώνες έξω από το μπαρ, με αποτέλεσμα έξι ημέρες διαμαρτυριών και βίαιων συγκρούσεων. Η δεκαετία του 1960 και οι προηγούμενες δεκαετίες δεν ήταν καλές στιγμές για την ΛΟΑΤΙ κοινότητα των ΗΠΑ. Οι νομοθεσίες για την εξασφάλιση των ΛΟΑΤΙ δικαιωμάτων ήταν ανύπαρκτες και το κράτος αποσιωπούσε τα άτομα που κατέφευγαν σε συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας με την χρήση αστυνομικής βίας. Για αυτούς τους λόγους, τα ΛΟΑΤΙ άτομα συγκεντρώθηκαν σε γκέι μπαρ και κλαμπ, που λειτουργούσαν ως καταφύγια όπου μπορούσαν να εκφραστούν ανοιχτά και να κοινωνικοποιηθούν χωρίς να ανησυχούν για την σωματική τους ακεραιότητα. Ως αποτέλεσμα, πολλές εκδηλώσεις υπερηφάνειας διοργανώνονται κατά τη διάρκεια αυτού του μήνα ανά το παγκόσμιο για την αναγνώριση των ΛΟΑΤΙ δικαιωμάτων που πλέον συγκαταλέγονται μέσα στα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα σε πολλές χώρες της Δύσης. Η αμφιφυλόφιλη ακτιβίστρια Μπρέντα Χάουαρντ είναι γνωστή ως «η Μητέρα της υπερηφάνειας», για το έργο της στο συντονισμό της πρώτης πορείας ΛΟΑΤΙ υπερηφάνειας και ξεκίνησε επίσης την ιδέα για μια σειρά εκδηλώσεων διάρκειας μίας εβδομάδας γύρω από την Ημέρα Υπερηφάνειας που έγινε η γένεση των ετήσιων ΛΟΑΤΙ εορτασμών υπερηφάνειας που γίνονται τώρα σε όλο τον κόσμο κάθε Ιούνιο.

A group of people holding a sign

Description automatically generated

Ο λόγος που οι εν λόγων εορτασμοί είναι σημαντικοί είναι για να θυμόμαστε όλες τις κακουχίες που πέρασε η κοινότητα και ότι αρχικά είχαν ξεκινήσει ως διαμαρτυρίες και όχι ως εορτασμοί. Πολλές νομοθεσίες που απαγορεύουν ομοφυλοφιλικές δραστηριότητες έχουν καταργηθεί, αλλά ο αγώνας δεν έχει τελειώσει ακόμη. Ο γάμος μεταξύ ατόμων του ιδίου φύλου είναι νόμιμος μόνο σε 29 από τις 195 χώρες σε όλο τον κόσμο. Και επειδή ορισμένα κράτη έχουν νόμους που προστατεύουν τα δικαιώματα των ομοφυλόφιλων, δεν σημαίνει ότι οι ομοφυλόφιλοι είναι ασφαλείς και δεν υφίστανται διακρίσεις, κακοποίηση και παρενόχληση από άτομα που δεν ανήκουν στην ΛΟΑΤΙ κοινότητα. Εγκλήματα μίσους και δολοφονίες απεικονίζουν την πραγματικότητα που επικρατεί σχετικά με τα στερεότυπα και την εχθρικότητα εναντίον των ομοφυλοφίλων, αμφιφυλόφιλων, τρανς και κουήρ ατόμων. Τα περισσότερα άτομα που ασπάζονται ομοφοβικές αντιλήψεις και προβαίνουν σε πράξεις μίσους εναντίον της ΛΟΑΤΙ κοινότητας είναι κυρίως άτομα με δυνατές θρησκευτικές και εθνικιστικές και πατριωτικές αντιλήψεις. Τα ΛΟΑΤΙ άτομα συνεχίζουν να βιώνουν διάφορες μορφές καταπίεσης και διακρίσεων σε όλο τον κόσμο, παρά τις κοινωνικές, νομικές και πολιτικές εξελίξεις που έχουν δραστικά αναβαθμίσει τα ανθρώπινα δικαιώματα της ΛΟΑΤΙ κοινότητας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι βρισκόμαστε σε μια καμπή στη δυτική κοινωνία. Οι ΛΟΑΤΙ απολαμβάνουν περισσότερη ορατότητα και αποδοχή από ποτέ και σιγά σιγά οι νόμοι σχετικά με διακρίσεις αντικαθίστανται από νομοθεσίες που προωθούν την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όμως, η καθημερινή ζωή των ΛΟΑΤΙ ατόμων συχνά χαρακτηρίζεται από προκαταλήψεις που εξακολουθούν να υπάρχουν. Η ρητορική μίσους προς τα ΛΟΑΤΙ άτομα από θρησκευτικές και πολιτικές οργανώσεις, η οποία μεταδίδεται σε καθημερινή βάση, λαμβάνεται σοβαρά υπόψη από ένα σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού και αυτό έχει μεγάλες επιπτώσεις, όπως για παράδειγμα την κανονικοποίηση της ομοφοβίας και τρανσφοβίας.

Σχετικά με την ομοφοβία, πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι τα άτομα που είναι ομοφοβικά είναι πιο πιθανό να έχουν κατεσταλμένες ομοφυλοφιλικές επιθυμίες. Το 1996, μια μελέτη 64 ετεροφυλόφιλων ανδρών στο Πανεπιστήμιο της Georgia στις ΗΠΑ διαπίστωσε ότι οι άνδρες που εξέφρασαν ομοφοβικές αντιλήψεις είχαν πολύ περισσότερες πιθανότητες να παρουσιάσουν στυτικές αποκρίσεις όταν εκτίθενται σε ερωτικές εικόνες που απεικονίζουν ομόφυλα ζευγάρια από τους μη ομοφοβικούς ετεροφυλόφιλους άνδρες. Παρόμοια αποτελέσματα με την ίδια μελέτη βρέθηκαν το 2012. Ο βαθμός στον οποίο κάποιος επηρεάζεται από ομοφοβικές ιδέες εξαρτάται από το βαθμό που οι ιδέες αυτές έχουν εσωτερικευτεί στο υποσυνείδητο του. Αυτές οι αρνητικές πεποιθήσεις μπορούν να μετριαστούν με την σωστή εκπαίδευση και παιδεία. Η τοξική αρρενωπότητα και τα έμφυλα πρότυπα της κοινωνίας είναι από τις πιο διαδεδομένες μορφές ομοφοβίας.

Η Κύπρος εξακολουθεί να συγκαταλέγεται στο χάρτη με τις πιο συντηρητικές χώρες όσον αφορά τα ΛΟΑΤΙ δικαιώματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μπορεί η νομοθεσία να επιτρέπει τις ομοφυλόφιλες σχέσεις και ο νόμος περί συμβολαίου συμβίωσης να συμπεριλαμβάνει και τα ζευγάρια ιδίου φύλου, ένα μεγάλο ποσοστό της κοινωνίας όμως εξακολουθεί να θεωρεί την ομοφυλοφιλία ως κάτι το ανήθικο. Η Κύπρος από το 2004 και την ένταξη της στην ΕΕ αναβάθμισε τον χάρτη ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ωστόσο πολλοί νόμοι εξακολουθούν να αποσιωπούν την ύπαρξη των ΛΟΑΤΙ ατόμων και τα δικαιώματα τους. Μέχρι το 2012, η Κύπρος ήταν στην χαμηλότερη θέση στη λίστα των ΕΕ χωρών σχετικά με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η ομοφυλοφιλία ήταν ποινικό αδίκημα από το 1889, όταν η Κύπρος ήταν βρετανική αποικία. Το 1960, με την ανεξαρτησία της Κύπρου, αυτός ο νόμος διατηρήθηκε. Το 1993 ο Κύπριος Αρχιτέκτονας Αλέξανδρος Μοδινός, ακτιβιστής για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων από το 1979, προσέφυγε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων καταγγέλλοντας ότι το άρθρο 171 του κυπριακού ποινικού κώδικα παραβίαζε το δικαίωμα του στην αυτοδιάθεση της προσωπικής του ζωής. Παρ’ όλη την καταδικαστική για την κυπριακή κυβέρνηση απόφαση του ΕΔΑΔ, το Κυπριακό Κοινοβούλιο αρνήθηκε την αποποινικοποίηση και μόνο με ορατό τον κίνδυνο να χάσει την υποψηφιότητα της για ένταξη στην Ε.Ε. – το 1998 – αναγκάστηκε να συνθηκολογήσει και να αποποινικοποιήσει την ομοφυλοφιλία μεταξύ συναινούντων ενηλίκων σε ιδιωτικό χώρο. Δημοσκόπηση της ΕΕ έδειξε ότι μόνο το 14% των Κυπρίων θα ήταν υπέρ του ομοφυλοφιλικού γάμου, ενώ μόνο το 10% εγκρίνει την υιοθέτηση παιδιού. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνει και μια πολύπλευρη και σημαντική ποσοτική έρευνα της Επιτρόπου Διοικήσεως της Κύπρου το 2006. Η έρευνα διενεργήθηκε από τις 5 μέχρι τις 22 Ιανουαρίου 2006 με προσωπικές συνεντεύξεις, μέγεθος δείγματος 500 ατόμων και ποσοστό εμπιστοσύνης 95%. Κατέδειξε ότι από το 2001 μέχρι το 2006, οι Κύπριοι που πιστεύουν ότι οι σχέσεις μεταξύ ατόμων του ιδίου φύλου είναι λάθος ανέρχεται στο 80%. Το 75% των Κυπρίων δεν εγκρίνουν τον ομοφυλοφιλικό γάμο. Η ίδια έρευνα κατέδειξε επίσης ότι για το 93% των Κυπρίων θα είναι πρόβλημα να προσέχει το παιδί τους ομοφυλόφιλο άτομο, το 86% θα είχε πρόβλημα εάν ο δάσκαλος του παιδιού τους ήταν ομοφυλόφιλο άτομο, το 81% θα είχε πρόβλημα εάν στενός συγγενής του ήταν ομοφυλόφιλο άτομο, 75% εάν ο φίλος του ήταν ομοφυλόφιλο άτομο, 62% εάν ο γιατρός του ήταν ομοφυλόφιλο άτομο, 58% εάν ομοφυλόφιλο άτομο κατέχει σημαντική θέση στη δημόσια ζωή, 51% εάν ο γείτονας του ήταν ομοφυλόφιλο άτομο και 46% θα είχαν πρόβλημα εάν ο συνάδελφος τους ήταν ομοφυλόφιλος.

Σε μια πρόσφατη ομιλία του, ο μητροπολίτης Μόρφου Νεόφυτος τον Ιούλιο του 2019, αποκάλυψε οτι τα ομοφυλόφιλα άτομα γεννιόνται όταν ένα ετερόφυλο ζευγάρι προβεί σε πρωκτικό σεξ και μόνο όταν αυτό αρέσει στη γυναίκα. Τότε, η επιθυμία αυτή μεταφέρεται στο έμβρυο. Στη συνέχεια, πρόσθεσε ότι τα ομοφυλόφιλα άτομα χαρακτηρίζονται από πνευματική βρομιά λόγω των σεξουαλικών τους προτιμήσεων και ότι η ομοφυλοφιλία είναι κάτι που θα έπρεπε να αποφεύγεται. Ενώ η Accept ΛΟΑΤΙ οργάνωση Κύπρου είχε προβεί σε καταγγελία στις αρχές περί ρητορικής μίσους εκ μέρους του μητροπολίτη Μόρφου Νεόφυτου μετά από αυτές τις δηλώσεις του, χρειάστηκαν 3 μήνες για να παρθεί μία απόφαση από την αστυνομία. Και η απόφαση έκανε αναφορά για μη εύρεση ποινικού αδικήματος από τις αρχές, αναφορικά με τις δηλώσεις του μητροπολίτη Μόρφου για την ομοφυλοφιλία. Οι ανακριτές δήλωσαν ότι οι αναφορές που έγιναν δεν ήταν μέρος της κύριας του ομιλίας αλλά απάντηση σε σχετική ερώτηση και ταυτόχρονα ανέφεραν ότι οι δηλώσεις του ήταν βασισμένες στα λεγόμενα του Αγίου Πορφυρίου. Είναι να απορεί κανείς αν οι ήδη υπάρχουσες νομοθεσίες είναι αποτελεσματικές και όντως εμποδίζουν τη ρητορική μίσους, ειδικά από άτομα με κοινωνική επιρροή, όπως για παράδειγμα θρησκευτικοί και πολιτικοί ηγέτες.

A close up of a map

Description automatically generated

            Όσον αφορά τις σχέσεις ΛΟΑΤΙ ατόμων από τις δύο πλευρές του νησιού, φαίνεται πως είναι σε πολύ καλύτερο επίπεδο σε σύγκριση με τις σχέσεις ετεροφυλόφιλων Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων. Ίσως το Κυπριακό να ήταν ήδη λυμένο αν το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού στο νησί αποτελείτο μόνο από ομοφυλόφιλα άτομα. Με το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003, οι δύο κόσμοι άρχισαν να γνωρίζουν ο ένας τον άλλο, αρχικά με καχυποψία αλλά στην συνέχεια με περισσότερη ελευθερία και εμπιστοσύνη μεταξύ τους. Πλέον στις περισσότερες παρέες ομοφυλόφιλων Ελληνοκυπρίων ενσωματώθηκαν και Τουρκοκύπριοι, όπως επίσης υπάρχουν και πολλά μεικτά ζευγάρια. Επίσης, οι μεικτές εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται ετησίως και από τις δύο πλευρές αυξάνονται, με αποκορύφωμα την παρέλαση υπερηφάνειας που πραγματοποιείται κάθε χρόνο – περίπου στα τέλη Μαΐου με αρχές Ιουνίου – όπου οι δύο κοινότητες γιορτάζουν ειρηνικά τις ομοιότητες τους και διαδηλώνουν τις ιδιαιτερότητές τους. 

      Εν κατακλείδι, η κυρίαρχη άποψη είναι πως στην Κύπρο εντοπίζεται σοβαρό πρόβλημα έλλειψης ανθρωπίνων δικαιωμάτων για τα ΛΟΑΤΙ άτομα. Μερικές επιφανειακές νομοθεσίες δεν αρκούν στην πρόληψη και στον τερματισμό ρητορικής μίσους και ομοφοβίας. Δεν αρκεί απλώς τα ετεροφυλόφιλα άτομα να μην είναι ομοφοβικοί, όλοι μας πρέπει να αξιοποιήσουμε το προνόμιό μας στην ελευθερία λόγου και να διαδηλώσουμε ενεργά κατά της ομοφοβίας όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με αυτή. Είναι καθήκον όλων μας να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα που ονομάζεται ομοφοβία, όχι μόνο στην καθημερινότητα μας και την κοινωνία αλλά και στους φορείς του συστήματος που καταπιέζουν τις ελευθερίες και συμβάλλουν στον στιγματισμό των ΛΟΑΤΙ ατόμων. Ίσα δικαιώματα για τις μειονότητες δεν σημαίνει λιγότερα δικαιώματα για την πλειοψηφία.

A group of people walking down the street

Description automatically generated